Оршил: Тархины тухай хуучирсан ойлголтууд
Бид хэрхэн суралцдаг вэ? Зарим хүн яагаад бусдаас илүү хурдан, амархан суралцдаг юм бол? Британийн Колумбын их сургуулийн тархи судлаач, доктор Лара Бойд эдгээр асуултын хариултыг олон жилийн турш хайж, судалгаа хийж иржээ. Түүний хувьд тархи судлал бол хүний сэтгэл зүйг ойлгох, биднийг юу “би” болгож буйг тайлах хамгийн гайхалтай салбар юм.
Өнгөрсөн хугацаанд бидний тархины талаарх мэдлэг эрс өөрчлөгдөж, хуучин ойлголтуудын олонх нь буруу эсвэл бүрэн гүйцэд биш байсныг олж мэдсээр байна. Жишээлбэл, нэгэн цагт хүүхэд нас өнгөрсний дараа тархи өөрчлөгддөггүй, тогтмол бүтэцтэй болдог гэж үздэг байв. Гэтэл энэ нь үнэнээс хол зөрүүтэй байсныг шинжлэх ухаан нотолсон. Мөн бид тархиныхаа зөвхөн тодорхой хэсгийг ашигладаг, юу ч хийхгүй үед тархи “унтардаг” гэх ойлголт ч худлаа юм. Үнэн хэрэгтээ, та юу ч бодохгүй амарч байх үед ч таны тархи маш идэвхтэй ажиллаж байдаг.
Соронзон резонанст томограф (MRI) зэрэг дэвшилтэт технологийн ачаар бид тархины үйл ажиллагааг урьд өмнөхөөсөө илүү гүнзгий судалж, эдгээр нээлтийг хийх боломжтой болсон. Хамгийн сонирхолтой бөгөөд хувьсгал авчирсан нээлт бол таныг шинэ мэдээлэл, ур чадвар сурах бүрд тархи тань өөрчлөгдөж байдаг явдал юм. Үүнийг шинжлэх ухаанд “нейропластик” буюу мэдрэлийн уян хатан чадвар гэж нэрлэдэг.
Нейропластик чадвар гэж юу вэ?
25-аас ч багагүй жилийн өмнө эрдэмтэд насанд хүрсэн хүний тархинд гарах цорын ганц өөрчлөлт нь сөрөг, тухайлбал нас ахих тусам тархины эсүүд үхжих эсвэл цус харвалт гэх мэт гэмтлээс үүдэлтэй гэж үздэг байлаа. Гэвч удалгүй хийгдсэн судалгаанууд насанд хүрсэн хүний тархинд ч асар их хэмжээний бүтцийн өөрчлөлт явагддагийг харуулсан. Бидний хийж буй үйлдэл бүр тархийг өөрчилж байдаг бөгөөд энэ нь зөвхөн хөгшрөлттэй холбоотой сөрөг өөрчлөлтөөр хязгаарлагдахгүй. Энэ бол үнэхээр сайн мэдээ! Хамгийн гол нь тархины энэхүү өөрчлөгдөх чадвар нь гэмтлийн дараах нөхөн сэргээлтийг дэмжих түлхүүр болдог.
Эдгээр бүх өөрчлөлтийн гол цөм нь нейропластик чадвар юм. Тэгвэл энэ нь яг ямаршуу харагдах вэ? Таны тархи суралцах үйл явцыг дэмжихийн тулд үндсэн гурван замаар өөрчлөгддөг.
1. Химийн өөрчлөлт: Богино хугацааны санах ой
Тархины үйл ажиллагаа нь нейрон гэж нэрлэгддэг мэдрэлийн эсүүдийн хооронд химийн дохио дамжуулах замаар явагддаг. Энэ нь гинжин урвал, үйлдлүүдийг өдөөдөг. Суралцах үйл явцыг дэмжихийн тулд тархи эдгээр нейронуудын хооронд дамжих химийн дохионы концентрацийг нэмэгдүүлдэг. Энэ төрлийн өөрчлөлт маш хурдан явагддаг тул богино хугацааны санах ой эсвэл хөдөлгөөний ур чадварын түр зуурын сайжралтыг дэмждэг.
Жишээлбэл, та төгөлдөр хуур тоглох, эсвэл шинэ спорт сурах гэж оролдож байсан үеэ сана даа. Нэг удаагийн бэлтгэлийн үеэр ур чадвар тань мэдэгдэхүйц сайжирч, “Би үүнийг чадчихлаа!” гэж боддог. Гэвч маргааш нь дахин оролдоход өмнөх өдрийн ахиц дэвшил алга болсон мэт санагдах үе бий. Энэ нь таны тархи богино хугацаанд химийн дохиог нэмэгдүүлсэн ч, урт хугацааны санах ойг дэмжих бүтцийн өөрчлөлт хийж амжаагүйгээс болдог.
2. Бүтцийн өөрчлөлт: Урт хугацааны санах ой
Суралцах үйл явцаар дамжуулан тархи мэдрэлийн эсүүдийн хоорондох холболтыг өөрчилдөг. Энэ үед тархины физик бүтэц өөрөө өөрчлөгддөг тул нэлээд хугацаа шаардагдана. Ийм төрлийн өөрчлөлт нь урт хугацааны санах ой болон хөдөлгөөний ур чадварыг удаан хадгалахад чухал үүрэгтэй. Урт хугацааны ой санамж тогтоход цаг хугацаа хэрэгтэй гэдгийг санаарай. Богино хугацаанд гарсан ахиц дэвшил нь жинхэнэ суралцахуйг илтгэдэггүй. Харин тархины физик бүтцийн өөрчлөлт нь урт хугацааны ой санамжийг дэмжиж, химийн дохио нь эдгээр ой санамжийг бататгадаг.
Энэхүү бүтцийн өөрчлөлтийн бодит жишээнүүд:
- Брайль үсэг уншигчид: Хараагүй хүмүүсийн ашигладаг брайль үсгийг уншдаг хүмүүсийн хурууны мэдрэхүйг хариуцсан тархины хэсэг нь уншдаггүй хүмүүсийнхээс том байдаг.
- Лондонгийн таксины жолооч нар: Ажлын шалгалтандаа тэнцэхийн тулд Лондон хотын газрын зургийг бүхэлд нь цээжилсэн жолооч нарын орон зайн баримжаа, газрын зургийн ой санамжийг хариуцсан тархины хэсэг (гиппокамп) нь илүү том хэмжээтэй байдгийг судалгаагаар тогтоожээ.
- Баруун гартай хүмүүс: Хэрэв та баруун гартай бол таны хөдөлгөөнийг удирддаг тархины зүүн тал бөмбөлөг баруун талаасаа арай том байдаг.
3. Үйл ажиллагааны өөрчлөлт: Илүү үр ашигтай сүлжээ
Та тархиныхаа тодорхой хэсгийг ашиглах тусам тэр хэсэг улам идэвхжиж, дахин ашиглахад илүү хялбар болдог. Тархины тодорхой бүсүүдийн идэвхжил нэмэгдэхийн хэрээр тархи эдгээр бүсүүдийг хэзээ, хэрхэн ашиглахаа өөрчилж эхэлдэг. Суралцах явцад тархины бүхэл бүтэн сүлжээний үйл ажиллагаа өөрчлөгдөж, шинэчлэгддэг байна. Нейропластик чадвар нь химийн, бүтцийн, үйл ажиллагааны өөрчлөлтүүдээр дэмжигддэг бөгөөд эдгээр нь ихэнхдээ хамтдаа явагддаг.
Хэрэв тархи тийм уян хатан юм бол, суралцах яагаад хэцүү байдаг вэ?
Тархи ийм гайхалтай өөрчлөгдөх чадвартай юм бол бид яагаад хүссэн бүхнээ амархан сурч чаддаггүй вэ? Хүүхдүүд яагаад сургууль дээрээ бүтэлгүйтдэг вэ? Бид яагаад нас ахих тусам юм мартаж эхэлдэг вэ? Тархины гэмтэлтэй хүмүүс яагаад бүрэн эдгэрдэггүй вэ?
Эдгээр асуултын хариулт нь нейропластик чадварыг юу хөнгөвчилж, юу хязгаарладагтай холбоотой юм. Доктор Лара Бойд ялангуяа цус харвалтын дараах нөхөн сэргээлтийн үйл явцыг судалдаг. Сүүлийн жилүүдэд цус харвалтын нас баралтын түвшин буурсан ч, цус харвалтад өртөж буй хүмүүсийн тоо буураагүй байна. Бид хүмүүсийн амийг аврахдаа илүү сайн болсон ч, тархийг нөхөн сэргээхэд туслах тал дээр дорвитой амжилт олоогүй л байна. Үүний үр дүнд цус харвалт нь дэлхий даяар насанд хүрэгчдийн урт хугацааны хөгжлийн бэрхшээлийн тэргүүлэх шалтгаан хэвээр байна.
Энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бид юу хийж чадах вэ? Нэг зүйл маш тодорхой: таны тархин дахь нейропластик өөрчлөлтийг өдөөгч хамгийн том хүчин зүйл бол таны өөрийн үйлдэл юм. Гэвч асуудал нь шинэ зүйл сурах эсвэл алдагдсан ур чадварыг дахин сэргээхэд шаардагдах дасгал, бэлтгэлийн тун маш өндөр байдагт оршино.
Тархи судлалаас бидний амьдралд авах хичээлүүд
Доктор Бойдын судалгаанаас олж авсан хамгийн том нээлтүүдийн нэг бол нейропластик өөрчлөлтийн хэв маяг хүн бүрд өөр өөр байдаг явдал юм. Судалгааны хувьд энэ ялгаатай байдал нь статистик дүн шинжилгээ хийхэд хүндрэл учруулдаг ч, нөгөө талаас энэ нь бидний олж авсан хамгийн үнэ цэнтэй мэдээлэл юм. Энэхүү ялгаатай байдлаас бид хүн бүрийн амьдралд хэрэгжих чухал хичээлүүдийг сурч болно.
Хичээл 1: Таны үйлдэл бол өөрчлөлтийн гол хөдөлгөгч хүч юм
Таны ууж болох “нейропластик эм” гэж байхгүй. Өөрийгөө суралцахад туслах хамгийн чухал зүйл бол дасгал сургуулилт бөгөөд та өөрөө л тэр ажлыг хийх ёстой. Судалгаанаас харахад, дасгал хийх явцад тулгарах бэрхшээл, тэмцэл их байх тусам илүү их суралцаж, тархинд илүү их бүтцийн өөрчлөлт гардаг. Өөрөөр хэлбэл, тухтай бүсээсээ гарч, өөрийгөө сорих нь тархиа өөрчлөх хамгийн үр дүнтэй арга юм.
Гэхдээ нейропластик чадвар хоёр талтай. Энэ нь эерэг байж болно: шинэ зүйл сурах, ур чадвараа сайжруулах. Мөн сөрөг байж болно: өмнө нь сурсан зүйлээ мартах, хар тамхинд донтох, архаг өвдөлттэй болох. Таны хийдэг бүх зүйл, мөн хийдэггүй бүх зүйл таны тархийг бүтэц, үйл ажиллагааны хувьд тасралтгүй хэлбэржүүлж байдаг.
Хичээл 2: Бүх хүнд тохирох нэг арга гэж үгүй
Суралцах үйл явцад “нэг жор” гэж байхгүй. Шинэ ур чадварыг эзэмшихэд 10,000 цагийн бэлтгэл хэрэгтэй гэсэн түгээмэл ойлголт байдаг. Гэхдээ энэ нь тийм ч энгийн зүйл биш юм. Зарим хүнд үүнээс их цаг хугацаа шаардагдаж болох бол заримд нь бага байж болно.
Бидний тархи өвөрмөц учраас бүх хүнд ижил үр дүн өгөх нэг арга зам гэж үгүй. Энэхүү ойлголт нь биднийг “хувь хүнд тохируулсан анагаах ухаан” гэх ойлголт руу хөтөлсөн. Үүнтэй адил “хувь хүнд тохируулсан сургалт” гэсэн ойлголтыг авч үзэх хэрэгтэй. Таны тархины өвөрмөц байдал нь таныг сурагч, багшийн хувьд хэрхэн ажиллахад нөлөөлнө. Энэ нь зарим хүүхэд яагаад уламжлалт сургалтын орчинд амжилттай суралцаж, зарим нь чаддаггүй, зарим нь хэлийг амархан сурдаг ч, зарим нь ямар ч спортыг сонгоод амжилт гаргадаг болохыг ойлгоход тусална.
Дүгнэлт: Та хүссэн тархиа өөрөө бүтээж чадна
Энэхүү нийтлэлийг уншиж дуусахад таны тархи өглөө уншиж эхлэх үеийнхээс өөр болсон байна. Энэ бол гайхалтай хэрэг. Гэхдээ хүн бүрийн тархи өөр өөр замаар өөрчлөгдсөн. Эдгээр ялгаатай байдал, хувь хүний онцлогийг ойлгох нь мэдрэл судлалын салбарт асар их ахиц дэвшил авчрах болно. Энэ нь бидэнд илүү үр дүнтэй шинэ аргуудыг боловсруулж, суралцагчдыг багш нартай, өвчтөнүүдийг эмчилгээтэй нь зөв тохируулах боломжийг олгоно.
Энэ нь зөвхөн цус харвалтын дараах нөхөн сэргээлтэд хамаатай зүйл биш юм. Энэ нь бид бүгдэд, эцэг эхчүүд, багш нар, менежерүүд, мөн насан туршдаа суралцагчдын хувьд ч хамаатай. Та юуг, хэрхэн хамгийн сайн сурч чадаж байгаагаа судал. Тархиндаа илүү эрүүл нөлөө үзүүлдэг үйлдлүүдээ давтаж, хор хөнөөлтэй зуршлуудаа эвд.
Дасгал хий. Суралцах гэдэг нь таны тархинд шаардлагатай ажлыг хийх явдал юм. Хамгийн сайн стратегиуд хүн бүрд өөр өөр байна. Магадгүй танд хөгжим сурах нь маш амархан, харин тэшүүрээр гулгаж сурах нь илүү хэцүү байж болох юм. Таны тархи хүрээлэн буй орчноосоо шалтгаалан тасралтгүй өөрчлөгдөж байдаг. Таны хийж, туулж, мэдэрч буй бүх зүйл тархийг тань өөрчилж байдгийг ойлгоорой. Энэ нь сайн, эсвэл муу тал руу ч байж болно.
Тиймээс өнөөдрөөс эхлэн гарч, өөрийн хүссэн тархиа бүтээгээрэй.