Оршил: Хоёр ертөнцийн дундах амьдрал
Бидний ихэнх нь амьдралынхаа туршид “Би хэн бэ?” гэсэн асуулттай нүүр тулгардаг. Шаолины мастер Ши Хэн И Германд төрж, Ази гэр бүлд өсжээ. Түүний хувьд амьдралын зам нь эцгийнхээ үгнээс зөрөхгүй, эмч, инженер, хуульч гэсэн гуравхан сонголтод багтаж байв. Тэрээр эцэг эхийнхээ хүслийн дагуу бизнесийн удирдлагын зэрэг хамгаалж, олон диплом, сертификат цуглуулсан ч сэтгэлд нь нэг л зүйл дутуу мэт санагдсаар байлаа.
“Би ургамал хэрхэн ургадгийг, атом юунаас бүтдэгийг, улс төрийн тогтолцоо яаж ажилладгийг сурч байсан ч хамгийн гол зүйл болох өөрийгөө таньж мэдэх ухааныг орхигдуулсан байв” хэмээн тэрээр дурсжээ. Иймд тэрээр дөрөвхөн настайгаасаа эхлэн сүм хийдэд шавилан сууж, өөрийгөө нээн олох аялалд гарсан юм. Энэхүү аялал нь зөвхөн биеийн хүч шаардсан дасгал бус, оюун санааны төвлөрөл, зан төлөвийн хүмүүжил, бие махбодын бэлтгэлийг хослуулсан Шаолины Кунг Фу-гийн мөн чанар байлаа. Ши Хэн И дэлхийг байлдан дагуулахын оронд эхлээд өөрийгөө таньж мэдэх замыг сонгосон нь түүний амьдралын хамгийн чухал шийдвэр болсон юм.
Амьдралын ууланд авирах нь: Туршлагыг хуваалцах боломжгүй
Ши Хэн И өөрийн багшийн ярьж өгсөн нэгэн түүхийг хуваалцсан юм. Энэ бол уулын ойролцоо амьдардаг нэгэн эрийн тухай түүх.
Тэрээр өдөр бүр уулын орой дээрээс ертөнц хэрхэн харагддаг бол хэмээн боддог байв. Нэгэн өдөр тэрээр бодлоо гүйцэлдүүлж, аялалд гарахаар шийджээ. Уулын бэлд очоод тэрээр анхны аялагчтай таарч, “Та энэ ууланд хэрхэн авирсан бэ? Орой дээрээс юу харсан бэ?” гэж асуув. Аялагч өөрийн аяллын түүх болон оргилоос харсан зүйлсээ хуваалцжээ.
Гэвч эр “Энэ хүний явсан зам дэндүү ядармаар юм. Би өөр зам олох хэрэгтэй” гэж бодоод цааш явав. Удалгүй дараагийн аялагчтай таарч, мөн л ижил асуултыг асуулаа. Ийнхүү тэрээр нийт гучин аялагчтай уулзаж, тэдний түүхийг сонссоны эцэст нэгэн шийдвэрт хүрчээ.
“Эдгээр олон хүн надад аяллынхаа тухай болон оргилоос юу харагддагийг ярьж өгсөн тул би өөрөө авирах шаардлагагүй боллоо” гэж тэр бодов. Харамсалтай нь, тэр эр хэзээ ч өөрийнхөө адал явдалд гарч чадаагүй юм.
Энэ түүхээс бид хоёр чухал зүйлийг ойлгож болно:
- Нэгдүгээрт, хүн бүр ууланд авирах өөрийн гэсэн замыг олох ёстой.
- Хоёрдугаарт, мэдээллийг бусадтай хуваалцаж болох ч, туршлагыг хэзээ ч бүрэн дүүрэн хуваалцах боломжгүй. Уулын оргил дээр өөрийн биеэр зогсох мэдрэмжийг юутай ч зүйрлэшгүй.
Буддын сургаал, Шаолины дасгал эсвэл бусад оюун санааны практикийн гол зорилго нь энэхүү оргилд хүрэх хүчин чармайлтад хөрөнгө оруулах явдал юм. Энэ нь “ил тод байдал”-д хүрэх буюу аливааг илүү тодорхой харах чадвар юм.
Ил тод байдал ба өөрийгөө танихуй
Аливаа зүйлийг тодорхой харж чадсанаар таны харилцаа илүү ойлгомжтой болж, хэн нэгний үгэнд сохроор итгэх шаардлагагүй болдог. Өөрийнхөө дотоод дуу хоолойг сонсож, аль нь зөв зам, ямар шийдвэр гаргах ёстойгоо ялган таних чадвартай болно. Энэ бол өөрийн зорилго, хүсэл тэмүүллээ тодорхойлох эхлэл юм.
Гэвч энэ замд танд олон сорилт тулгарах болно. Шаолины сүмд эдгээр сорилтыг “Таван бэрхшээл” буюу “Таван саад” гэж нэрлэдэг. Эдгээр нь бидний оюун санааны төлөв байдалтай холбоотой бөгөөд аливааг тодорхой харах, зөв шийдвэр гаргахад саад учруулдаг.
Өөрийгөө ялахад тулгардаг таван саад
Эдгээр таван саад нь таныг уулын оргилд хүрэх замд тань саатуулж, урагшлахад тань тээг болдог сэтгэлийн төлөвүүд юм.
1. Мэдрэхүйн хүсэл (Sensory Desire)
Энэ нь танд эерэг мэдрэмж төрүүлдэг зүйлсэд анхаарлаа хандуулах үед үүсдэг. Бидний харах, сонсох, үнэрлэх, амтлах, хүрэлцэх гэсэн таван мэдрэхүйгээр дамжин энэ хүсэл бий болдог. Ууланд авирч яваад амтат үнэртэй, сайхан хоолтой, тааламжтай хүмүүсээр дүүрэн ресторанд тааралдлаа гэж төсөөлөөд үз. Хэрэв та энэ уруу таталтад автвал замаасаа гарч, төөрөх болно. Хэрэв энэ хүсэл хэтэрхий хүчтэй болж, та тэр газрыг орхихыг хүсэхгүй болвол энэ нь “донтолт” болж хувирдаг. Аль ч тохиолдолд, та уулын оргилд хүрэх зорилгоосоо хазайж, ил тод байдлаа алдана.
2. Дургүйцэл ба эсэргүүцэл (Ill Will)
Энэ бол сөрөг сэтгэл хөдлөлөөс үүдэлтэй оюун санааны төлөв юм. Та ямар нэгэн зүйл, нөхцөл байдал, эсвэл хэн нэгэнд дургүйцэж, эсэргүүцэх, үзэн ядах мэдрэмжийг мэдэрнэ. Жишээлбэл, та ууланд авирч байхдаа бороонд дургүй, бартаат замд дургүй, эсвэл голоор сэлж гарах дургүй байж болно. Танд таалагдахгүй байгаа зүйл бүр таны аяллыг таагүй болгож, улмаар та аяллаа дуусгалгүй орхих магадлалтай. Энэ саадыг давахын тулд таагүй зүйлсийг хүлээн зөвшөөрч, зорилгоо дахин санах хэрэгтэй болдог.
3. Нойрмоглол ба залхуурал (Sloth and Torpor)
Энэ нь биеийн болон оюун санааны идэвхгүй байдлыг илэрхийлдэг. Залхуурал нь биеийн хүндрэл, харин нойрмоглол нь оюун санааны сулралыг хэлнэ. Энэ төлөв байдал нь идэвхгүй, эрч хүчгүй, урам зориггүй болоход хүргэдэг бөгөөд ихэнхдээ сэтгэл гутралын үед илэрдэг. Буддын шашинд үүнийг “шорон”-той зүйрлэдэг. Та өөрийгөө өрөөнд хоригдсон мэт мэдэрч, биеийн болон оюуны хүч гаргахад маш хэцүү болдог. Энэ нүхнээс гарах цорын ганц арга бол өөрийгөө хүчилж, анхны алхмыг хийх явдал юм.
4. Тайван бус байдал (Restlessness)
Энэ нь оюун санааны тэнцвэргүй байдлыг тодорхойлдог. Бидний оюун ухаан одоо цагт оршиж чадахгүй үед тэнцвэрээ алддаг. Та ирээдүйн талаар санаа зовж, эсвэл өнгөрсөнд болсон зүйлд харамсаж, шүүмжилж, одоо цагаасаа тасардаг. Үүнийг “сармагчин ухаан” (monkey mind) гэж нэрлэдэг. Яг л сармагчин нэг мөчрөөс нөгөөд үсчих шиг, бидний ухаан нэг бодлоос нөгөөд шилжиж, нэг ч зүйлд удаан төвлөрч чаддаггүй. Энэ үед аливааг тодорхой харах боломжгүй болдог.
5. Эргэлзээ (Skeptical Doubt)
Энэ бол шийдвэр гаргаж чадахгүй, эргэлзээнд автсан сэтгэлийн төлөв юм. Энэ үед хүн маш амархан сатаардаг. “Би үүнийг хийж чадах болов уу?”, “Энэ зөв зам мөн үү?”, “Бусад хүмүүс юу гэж хэлэх бол?”, “Хэрэв тэгвэл яах вэ?” гэх мэт асуултууд толгойд эргэлдэнэ. Таны оюун ухаан таны үйлдлийг гүйцэж чадахаа больж, та өөрийнхөө тавьсан зорилго, хүсэл тэмүүллээсээ төөрөхөд хүрдэг. Эргэлзээгээр дүүрэн замд та урагшлахын оронд зогсох нь олонтаа.
Саад бэрхшээлийг даван туулах 4 алхамт арга
Эдгээр таван саад нь таны оюун ухааныг бүрхсэн хар үүл мэт юм. Тэдгээрийг арилгахын тулд Ши Хэн И дөрвөн алхамт үйл явцыг санал болгож байна. Үүнийг “бороог нь оруулах” гэж ойлгож болно. Бороо орсны дараа тэнгэр цэлмэдэг шиг, эдгээр алхмыг хийснээр таны оюун санаа тодорхой болно.
- Таних (Recognize): Эхлээд та өөрийгөө ямар сэтгэлийн төлөвт байгаагаа таньж мэдэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, “Би одоо тайван бус байна” эсвэл “Би залхуурч байна” гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх.
- Хүлээн зөвшөөрөх (Accept): Тухайн нөхцөл байдал, эсвэл сэтгэл хөдлөлийг байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх. Түүнтэй тэмцэлдэхийн оронд зүгээр л оршоохыг зөвшөөр.
- Судлах (Investigate): Тухайн сэтгэлийн төлөв яагаад үүссэнийг өөрөөсөө асуу. “Энэ мэдрэмж яагаад бий болов?”, “Энэ байдалд үлдвэл ямар үр дагавар гарах вэ?” гэх мэт асуултуудыг тавьж, өөрийнхөө дотоод руу өнгий.
- Өөрийгөө үл адилтгах (Non-identification): Энэ бол хамгийн чухал алхам. Та бол таны бие биш, таны оюун ухаан биш, таны сэтгэл хөдлөл ч биш гэдгийг ойлгох. Та бол эдгээр бүх зүйлийг ажиглаж чадах ажиглагч юм. Ингэснээр та сэтгэл хөдлөлдөө авталгүй, түүнийг хөндлөнгөөс харж, удирдаж чадна.
Дүгнэлт
Бидний амьдрал хэн нэгний хуулбар байхаには дэндүү үнэ цэнэтэй. Амьдралдаа утга учир, үнэ цэнийг бий болгохын тулд та өөрийгөө хөгжүүлж, танин мэдэж, эдгээр таван саад бэрхшээлд бууж өгөхгүй байх ёстой. Хэрэв та нарын хэн нэгэн нь ил тод байдлын замыг сонговол, уулын оргил дээр уулзахдаа таатай байх болно хэмээн Ши Хэн И өөрийн илтгэлээ өндөрлөсөн юм.