Оршил: Бууны суманд ч тэсвэртэй болох нь
Эви Пумпурас (Evy Poumpouras) бол АНУ-ын Нууц Албаны тусгай агент байсан нэгэн. Түүний ажил ерөнхийлөгч, дэлхийн удирдагчдыг хамгаалах, мөн ноцтой гэмт хэргүүдийг мөрдөн шалгах гэсэн хоёр үндсэн үүрэгтэй байв. Тэрээр энэ хугацаандаа тоо томшгүй олон хүнийг байцааж, тэдний сэтгэл зүйг судалж, хүний бодол, зан төлөвийн гүнд нэвтэрч чаджээ. Нууц албыг орхисны дараа тэрээр “Becoming Bulletproof” (Суманд үл нэвтрэгч болох нь) номоо бичиж, NBC телевизэд гэмт хэрэг, үндэсний аюулгүй байдлын шинжээчээр ажиллаж эхэлсэн байна.
Удалгүй хүмүүс түүн рүү захидал бичиж, карьераа өөрчлөх, даргаасаа цалингаа нэмэхийг гуйх, айдсаа даван туулах гэх мэт хувийн асуудлууддаа зөвлөгөө хүсэж эхэлжээ. Эви тэдэнд туслах зорилгоор зөвлөгөө өгөх уулзалтуудыг зохион байгуулж, хэдэн зуун хүнтэй ярилцсаны эцэст нэгэн нийтлэг зүйлийт олж харсан байна. Хүмүүсийг урагш алхахад нь саад болж, нэг байранд нь гацаадаг сэтгэлгээний болон зан төлөвийн тодорхой хэв маягууд, өөрөөр хэлбэл “дотоод дарангуйлагчид” байдгийг тэр ойлгожээ. Энэхүү нийтлэлээр бид түүний илрүүлсэн таван гол дарангуйлагч болон тэдгээрийг хэрхэн даван туулах тухай өгүүлэх болно.
Сэтгэлзүйн Урхи №1: “Би онцгой” гэх бодол таныг хэрхэн тусгаарладаг вэ?
Бид бүгд өөрийгөө бусдаас онцгой, дахин давтагдашгүй гэж бодох дуртай. Гэвч энэ бодол хоёр талтай илд мэт аюултай. Хэрэв та өөрийгөө хэт онцгой гэж үзвэл, энэ нь таныг бусдаас тусгаарлаж, ганцаардуулдаг.
“Миний зовлон бол зөвхөн надад л тохиолдсон онцгой зүйл. Хэн ч намайг ойлгохгүй” гэсэн бодол таныг эзэмддэг. Энэ нь сэтгэл гутрал, түгшүүрийн үндэс болдог. Эви Пумпурас үүнийг гэмт хэрэгтнүүдийн сэтгэлзүйтэй зүйрлэжээ. Судалгаагаар, архаг гэмт хэрэгтнүүд өөрсдийгөө “онцгой” учраас хууль дүрэм тэдэнд үйлчлэхгүй гэж үздэг байна. Тэд нийгмийн дүрмийг бусдад зориулагдсан зүйл гэж хардаг.
Харин эсрэгээрээ, “Би тийм ч онцгой биш” гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх нь гайхалтай хүч өгдөг. Энэ нь таныг энэ дэлхий дээр ганцаараа биш гэдгийг сануулна. Таны туулж буй зовлон бэрхшээлийг өөр олон хүн туулж, давж гарсан байдаг. Хэрэв тэд чадсан бол та ч бас чадна.
Эви өөрийнхөө амьдралаас нэгэн жишээг хуваалцсан юм. 2001 оны 9-р сарын 11-ний өдөр тэрээр Нью-Йорк дахь Дэлхийн худалдааны төвд ажиллаж байжээ. Эхний онгоц мөргөснөөс эхлээд хоёр цамхаг нурах хүртэл тэр тэнд байсан. Энэхүү аймшигт үйл явдлын дунд, олон хүнийг аварч чадахгүй байгаагаа хараад сэтгэл нь сүйрч байсан ч түүнд нэг бодол хүч өгчээ. “Би энэ зовлонг ганцаараа туулаагүй. Надтай адилхан зүйлийг мэдэрч, үүнийг давж гарсан хүмүүс бий. Би ганцаараа биш.” Энэ бодол түүнийг сэтгэлийн хувьд нурахаас аварсан байна. Тиймээс, таныг зовоож буй асуудал танд хэчнээн хүнд байсан ч, тантай ижил замаар алхсан хүн хаа нэгтээ заавал байдгийг санаарай.
Сэтгэлзүйн Урхи №2: Өөртөө итгэх итгэл, урам зориг бол амжилтын “хор”
Ихэнх хүмүүс ямар нэгэн зүйл хийхийн тулд эхлээд өөртөө итгэх итгэл, дараа нь урам зориг хэрэгтэй гэж боддог. Энэ бол хамгийн том төөрөгдөл юм. Эви Пумпурасын хэлснээр, өөртөө итгэх итгэл бол “хэт үнэлэгдсэн” зүйл. Та түүнийг хүлээх шаардлагагүй.
Үүнийг ингэж төсөөлөөрэй. Та А цэгээс Б цэгт хүрэх зорилготой. Хамгийн шулуун зам бол зүгээр л алхаад эхлэх. Гэтэл бид юу хийдэг вэ? Бид “Үгүй ээ, надад эхлээд өөртөө итгэх итгэл хэрэгтэй” гэж бодоод, шулуун замаас гарч, “өөртөө итгэх итгэлийг хайх аялалд” гардаг. Энэ эцэс төгсгөлгүй хайгуулд цаг хугацаа, эрч хүчээ алдаж, эцэст нь анхны зорилгоосоо төөрч, юу ч хийж чадалгүй үлддэг.
Урам зориг бол дундаж байдлын томъёо
Үүнтэй адилаар, урам зоригийг хүлээх нь таныг хамгийн доод түвшинд байлгах болно. “Хэрэв та ямар нэг зүйл хийхийн тулд урам зоригоо ирэхийг хүлээвэл та зөвхөн хийх ёстой хамгийн бага зүйлийг л хийнэ” гэж Эви хэлжээ.
Тэрээр Нууц Албаны академид сурч байхдаа өглөөний 3 цагт босож, хэдэн бээр газар гүйдэг байснаа дурссан юм. Сургагч нар нь тэднийг сэтгэл зүйн хувьд сорихын тулд хэдий хэр хол гүйхээ хэзээ ч хэлдэггүй байв. Хөл нь шатаж, уушги нь амьсгаадаж байсан ч тэр үүнийг хийсээр л байсан. Тэнд ямар ч урам зориг байгаагүй. Өдөр бүр зодуулж, доромжлуулж, халагдах аюулд байхад урам зориг гэж юу байх билээ. Гэхдээ тэр хийх ёстой зүйлээ хийсээр л байсан.
Хамгийн сонирхолтой нь, та ямар ч урам зориг, итгэлгүйгээр хэцүү зүйлийг хийж дуусгасны дараа л жинхэнэ өөртөө итгэх итгэл, урам зориг бий болдог. Тэд бол үр дүн болохоос урьдчилсан нөхцөл биш юм. Тиймээс хүлээхээ больж, зүгээр л эхэл.
Сэтгэлзүйн Урхи №3: Хохирогчийн сэтгэлгээ ба “ангуучдын” радар
Бид өөрсдийгөө юу гэж бодно, яг тийм л болдог. Энэ бодол бидний биеийн хэлэмж, алхаа гишгээ, үйл хөдлөлөөр дамжин гадаад ертөнцөд илэрдэг. Та өөрийгөө “хохирогч” гэж үзвэл, та бусдын хувьд амархан олз болж харагдана.
Нью-Йорк хотод хийсэн нэгэн сонирхолтой судалгаа байдаг. Судлаачид гудамжаар алхаж буй хүмүүсийн бичлэгийг хийж, үүнийгээ шоронд хоригдож буй гэмт хэрэгтнүүдэд үзүүлжээ. Тэгээд “Эдгээр хүмүүсээс та хэнийг нь онилох байсан бэ?” гэж асуухад тэд бүгд бараг ижил хүмүүсийг сонгосон байна.
Тэдний сонгосон хүмүүс хоёр төрлийн алхаатай байв:
- Хэтэрхий ичингүй, жижиг алхамтай хүмүүс: Өөрийгөө аль болох жижиг харагдуулахыг хичээж, өөртөө итгэлгүй байдлаа илтгэдэг.
- Хэтэрхий том, салан задгай алхамтай хүмүүс: Биеэ хэрхэн авч яваагаа огт анзаардаггүй, хяналтгүй мэт харагддаг.
Харин гэмт хэрэгтнүүд хэнийг сонгоогүй вэ? Тэд зорилготой, өөртөө итгэлтэй, хэт жижиг ч биш, хэт том ч биш, тэнцвэртэй алхдаг хүмүүсийг хэзээ ч сонгоогүй. Учир нь эдгээр хүмүүс биеийн хэлэмжээрээ “Би таны олз биш” гэсэн дохиог ертөнцөд илгээж байдаг. Та хэний ч олз болох албагүй. Үүнийг үргэлж санаж, хэрхэн алхаж, хэрхэн зогсож, бусадтай хэрхэн харилцаж байгаагаа анзаарч байгаарай.
Сэтгэлзүйн Урхи №4: Аймхай хүн үү, эсвэл зүгээр л айдас мэдэрч байна уу?
Айдас бол сайн зүйл. Энэ бол биднийг аюулаас хамгаалж, сонор сэрэмжтэй байхад тусалдаг төрөлхийн мэдрэмж юм. Гэхдээ айдас бол уур, гуниг, баяр баясгалантай адил түр зуурын сэтгэл хөдлөл. Энэ нь ирээд л явдаг.
Гэтэл бидний гаргадаг том алдаа бол айдсыг өөрийнхөө “нэг хэсэг” болгож, “Би бол аймхай хүн” гэсэн шошгыг өөртөө наах явдал юм. Та өөрийгөө ингэж тодорхойлсон цагт айдас таны дотор байшин барьж, байнгын оршин суугч болдог. Та шинэ зүйл туршихаас, эрсдэл хийхээс, мөрөөдлийнхөө араас явахаас айж эхэлдэг.
“Шошго бол хувцсанд зориулагдсан болохоос хүнд зориулагдаагүй” гэж Эви онцолсон. Та айдас мэдэрч болно, гэхдээ энэ нь таныг “аймхай хүн” болгохгүй. Айдас бол таныг дайраад өнгөрөх ёстой түр зуурын үүл мэт зүйл. Түүнийг өөрийнхөө нэг хэсэг болгож, толгойдоо үүрлэхийг бүү зөвшөөр.
Сэтгэлзүйн Урхи №5: Сэтгэлийн шархаа “эдгээх” шаардлагагүйгээр хэрхэн тэсвэртэй болох вэ?
Хүмүүс сэтгэлийн тэсвэр хатуужлыг сэтгэлийн шархыг бүрэн эдгээхтэй андуурдаг. Тэд “Би энэ зовлонг мартсаны дараа, бүх зүйл арилсны дараа л би хүчирхэг болно” гэж боддог. Гэвч эдгэрэлт ба сэтгэлийн тэсвэр хатуужил хоёр өөр ойлголт юм.
Сэтгэлийн тэсвэр хатуужил (resilience) гэдэг нь ямар нэгэн хүнд цохилт, эмгэнэлт явдлын дараа сэргэх чадвар юм. Энэ нь өнгөрснийг арилгах, мартах тухай биш, харин тэрхүү үйл явдлаас өмнө байсан шигээ хэвийн ажиллаж, амьдрах чадвараа эргүүлэн олохыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ бол таны “сэргэх хурд” юм.
Та амьдралдаа хэдий чинээ хэцүү зүйлийг даван туулна, төдий чинээ сэтгэлийн тэсвэртэй болдог. Учир нь та унах бүртээ хэрхэн хурдан босохоо сурч байдаг. Эхний удаад хүнд цохилтын дараа сэргэхэд нэг жил зарцуулдаг байсан бол дараагийн удаад энэ хугацаа богиноссоор л байна. Энэ бол жинхэнэ сэтгэлийн тэсвэр хатуужил юм.
Дүгнэлт: “Би амьдарч чадсан” гэж хэлж чадах уу?
Эви Пумпурас амьдралдаа хоёр удаа үхэлтэй нүүр тулжээ. Эхнийх нь 9-р сарын 11-ний өдөр, нурж буй цамхгийн дор байхдаа. Тэр мөчид тэр “Би үхэх гэж байна. Гэхдээ би хийж амжаагүй зүйл дэндүү их байна. Би амьдарч чадаагүй” гэж бодсон байна. Тэрээр өөртөө, хэрэв амьд гарвал амьдралаа утга учиртай, дүүрэн өнгөрүүлнэ гэж амлажээ.
Түүнээс хорин жилийн дараа тэрээр охиноо төрүүлэх үедээ маш их цус алдаж, дахин үхэлтэй нүүр тулсан. Бүр биеийнх нь эрхтнүүд нэг нэгээрээ ажиллагаагүй болж, ухаан нь балартаж эхлэхэд тэр дахин “Би үхэх гэж байна” гэж боджээ. Гэвч энэ удаад түүний бодол өөр байв.
“Энэ удаад би явахад бэлэн байна. Би хийхийг хүссэн бүхнээ хийсэн. Хийж чадаагүй зүйл байсан ч би хичээсэн гэдгээ мэдэж байна.”
Амьдралын эцэст, таныг явах цаг болоход та машин, мөнгө, албан тушаалынхаа тухай бодохгүй. Харин “Би амьдарч чадсан уу? Би явахад бэлэн үү?” гэж өөрөөсөө асуух болно.
Энэ асуултад “Тийм” гэж хариулахын тулд дээрх таван дарангуйлагчийг таньж, тэднийг амьдралаасаа зайлуулах хэрэгтэй. Та онцгой биш учраас ганцаараа биш. Танд туслах хүмүүс бий. Танд ямар нэг зүйл эхлүүлэхийн тулд өөртөө итгэх итгэл, урам зориг хэрэггүй. Та хэний ч олз биш. Айдас бол зүгээр л сэтгэл хөдлөл, таны нэг хэсэг биш. Бэрхшээл бүр таныг улам тэсвэртэй болгоно. Эцсийн эцэст, та эргэж хараад “Би амьдарч чадсан” гэж хэлэх боломжтой байх нь л чухал.