Оршил
Хүрээлэн буй орчин, олон нийтийн эрүүл мэндийн чиглэлээр мэргэшсэн эрдэмтэд дэлхийн усны системд тархаж буй бичил биетүүдийн аюулыг онцолж байна. Эдгээр нь чөлөөт амьдралт амёб (free living amoebae) гэж нэрлэгддэг бөгөөд олон нийтийн анхаарлыг төдийлөн татаагүй ч нэмэгдэж буй аюултай бичил биетүүд юм. Саяхан *Biocontaminant* сэтгүүлд нийтлэгдсэн нэгэн өгүүлэлд судлаачид эдгээр бичил биетүүд дэлхийн эрүүл мэндэд өсөн нэмэгдэж буй эрсдэл учруулж байгааг тодорхой тайлбарлажээ. Эрдэмтэд энэхүү аюул заналхийлэл нь уур амьсгалын өөрчлөлт, хуучирч муудсан усны дэд бүтэц, түүнчлэн бичил биетүүдийг хянах, илрүүлэх тогтолцооны хязгаарлагдмал байдлаас үүдэн тархах, оршин тогтнох нөхцөл бүрдэж байгааг тэмдэглэв. Энэ нь бидний ундны усны аюулгүй байдалд шинэ сорилт тавьж байна.
Амёбууд гэж юу вэ?
Амёбууд нь хөрс, усанд байгалийн жамаар амьдардаг нэг эст бичил биетүүд юм. Ихэнх төрөл нь хүний эрүүл мэндэд хор хөнөөлгүй байдаг ч цөөн тооны амёб нь хүний биед хүнд өвчин үүсгэх чадвартай. Эдгээрийн хамгийн аюултай бөгөөд алдартай жишээ нь тархи идэгч амёб гэж нэрлэгддэг *Naegleria fowleri* юм. Энэ бичил биет нь бохирдсон ус хамраар дамжин орох үед халдварладаг. Халдвар нь ихэвчлэн нуур, гол, усан сан зэрэг газарт усанд сэлэх, шумбах зэрэг амралтын үйл ажиллагааны үеэр тохиолддог. *Naegleria fowleri*-ийн үүсгэдэг тархины халдвар нь маш ховор тохиолддог боловч, халдвар авсан тохиолдолд бараг үргэлж үхэлд хүргэдэг тул онцгой аюултай гэж үздэг. Энэ нь хүний эрүүл мэндэд ноцтой үр дагавар авчирч болзошгүйг харуулж байна.
Усны систем дэх тэсвэртэй амьд үлдэгчид
БНХАУ-ын Сун Ят Сены Их Сургуулийн зохиогч, судлаач Лонгфэй Шугийн хэлснээр “Эдгээр бичил биетүүдийг онцгой аюултай болгож буй зүйл нь бусад олон нянг устгадаг хүнд нөхцөлд ч амьд үлдэх чадвар юм.” Тэрээр үргэлжлүүлэн тайлбарлахдаа “Тэдгээр нь өндөр температур, хлор зэрэг хүчтэй ариутгагч бодисыг тэсвэрлэх чадвартай. Мөн хүмүүсийн аюулгүй гэж үздэг хот суурин газрын ус хуваарилах систем дотор ч амьдрах чадвартай” гэв. Усны хуучирсан дэд бүтэц нь амёбууд болон бусад эмгэг төрүүлэгчдэд үржих, тархах таатай орчин бүрдүүлдэг. Хоолойн элэгдэл, цоорхой, усны даралт буурах зэрэг нь усны системд гадны бохирдол нэвтрэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг байна. Мөн одоогийн усны цэвэрлэгээ, хяналтын систем нь эдгээр бичил амьтдыг үр дүнтэй илрүүлэх, устгахад хангалтгүй байж болзошгүй юм.
Бусад нянгуудыг тээгч “Тройны морь”
Судлаачид амёбууд нь зөвхөн өөрсдөө аюултайгаас гадна бусад хортой бичил биетүүдийн нуугдмал тээгч болдог болохыг онцоллоо. Амёбууд нь бактери болон вирусийг өөрийн эс дотор хамгаалснаар эдгээр эмгэг төрүүлэгчдийг ус цэвэрлэх үйл явц, ялангуяа хлоржуулалтаас хамгаалдаг. Ингэснээр эмгэг төрүүлэгчид устгагдахгүйгээр ундны усны системд оршин тогтнох, цааш тархахад тусалдаг. Энэхүү “Тройны морины” нөлөө нь зөвхөн халдварын эрсдлийг нэмэгдүүлээд зогсохгүй, антибиотикт тэсвэртэй бактериудыг тархахад мөн нөлөөлж болзошгүй юм. Энэ нь орчин үеийн анагаах ухаанд тулгарч буй томоохон сорилт болж байна.
Уур амьсгалын өөрчлөлт эрсдлийг нэмэгдүүлж байна
Дэлхийн дулаарал нь дулаан хайрладаг амёбуудын газарзүйн тархалтыг өмнө нь ховор тохиолддог байсан бүс нутаг руу тэлэх замаар асуудлыг улам хурцатгах төлөвтэй байна. Усны температур нэмэгдэх тусам эдгээр бичил биетүүд илүү өргөн хүрээнд үржих, оршин тогтнох таатай нөхцөл бүрддэг. Сүүлийн үед амралтын зориулалттай усны хэрэглээтэй холбоотой халдварын дэгдэлт АНУ болон Европын хэд хэдэн улсад олон нийтийн санааг зовоож байна. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлт нь хүний эрүүл мэндэд хэрхэн шууд нөлөөлж болохыг харуулсан тод жишээ юм. Ус ашигладаг амралт, зугаалгын газруудын аюулгүй байдалд онцгой анхаарах шаардлагатай байна.
Дүгнэлт ба шийдэл
Судлаачид хүний эрүүл мэнд, байгаль орчны шинжлэх ухаан, усны менежментийг холбосон нэгдсэн “Нэг эрүүл мэнд” арга барилыг хэрэгжүүлэхийг уриалж байна. Энэхүү арга барил нь амёб болон бусад усны эмгэг төрүүлэгчидтэй тэмцэхэд цогц шийдэл санал болгодог. Тэдгээр нь халдвар гарахаас өмнө эрсдлийг бууруулахын тулд хяналт шинжилгээг сайжруулж, оношилгооны хэрэгслийг боловсронгуй болгохыг чухалчилж байна. Мөн ус цэвэрлэх дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлж, усны эх үүсвэрээс эхлэн хэрэглэгч хүртэлх аюулгүй байдлыг хангахыг шаардав. Лонгфэй Шугийн онцолсноор “Амёбууд нь зөвхөн анагаах ухааны асуудал эсвэл байгаль орчны асуудал биш юм.” Тэрээр нэмж хэлэхдээ “Тэд энэ хоёрын огтлолцол дээр оршдог бөгөөд тэдгээрийг шийдвэрлэхийн тулд олон нийтийн эрүүл мэндийг эх үүсвэрээс нь хамгаалах нэгдсэн шийдлүүд шаардлагатай” гэжээ. Эдгээр бичил биетүүдийн нэмэгдэж буй аюулыг уур амьсгалын өөрчлөлт, хуучирсан дэд бүтэц, хангалтгүй хяналт шинжилгээ улам хурцатгаж байна. Тиймээс олон улсын хамтын ажиллагаа, шинжлэх ухаанч арга барил нь усны системийг аюулгүй байлгах, тархи идэгч амёб зэрэг далд аюулаас урьдчилан сэргийлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ундны усны аюулгүй байдлыг хангах нь хүн төрөлхтний эрүүл мэндийн үндэс суурь болохыг энэхүү судалгаа дахин баталж байна.