Альцгеймерын өвчин нь дэлхий даяар сая сая хүнийг нэрвэж буй, тархины үйл ажиллагааг алдагдуулдаг хүнд өвчин юм. Энэ өвчнийг эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх олон судалгаа хийгдсээр байгаа ч одоогоор бүрэн эдгээх эмчилгээ гараагүй байна.
Саяхан Кентаккигийн Их Сургуулийн эрдэмтэд Альцгеймерын өвчний эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг генийг өөрчилж, өвчний үндсэн шинж тэмдгүүдийг буцаах боломжтойг тогтоожээ. Энэхүү нээлт нь өвчний эсрэг илүү хүчирхэг эмчилгээ боловсруулахад чухал алхам болж магадгүй юм.
АПОЕ ген ба Альцгеймерын өвчний холбоо
Уг судалгаа нь аполипопротеин Е буюу АПОЕ хэмээх ген дээр төвлөрчээ. АПОЕ ген нь хүний биед өөх тос тээвэрлэх үүрэгтэй уургийг кодлодог бөгөөд тархины үйл ажиллагаанд ч чухал нөлөөтэй байдаг. Судлаачид АПОЕ генийн өөр өөр хувилбарууд нь Альцгеймерын өвчний эрсдэлийг ихээхэн тодорхойлдог болохыг олон арван жилийн турш судалж байна.
АПОЕ4 гэх хувилбарыг тээдэг хүмүүсийн Альцгеймерын өвчин тусах магадлал 15 дахин нэмэгддэг байна. Харин АПОЕ2 хувилбартай хүмүүс ихэвчлэн бага эрсдэлтэй байдаг бөгөөд нас ахих тусам танин мэдэхүйн эрүүл мэнд нь илүү сайн байдаг болохыг судалгаа харуулдаг.
Эрсдэлт генийг хамгаалах генийн хувилбар болгон хувиргах нь
Судалгааны баг хулганы шинэ загвар боловсруулжээ. Энэ загвар нь судлаачдад насанд хүрсэн амьтдын тархинд байрлах, өвчний өндөр эрсдэлтэй АПОЕ4 генийн хувилбарыг хамгаалалтын үүрэгтэй АПОЕ2 хувилбар болгон “солих” боломжийг олгосон байна.
Эрдэмтэд генийн шилжүүлгийг тархины туслах эсүүд болох астроцитуудад тусгайлан идэвхжүүлэхэд гайхалтай үр дүнд хүрсэн юм. Энэ нь Альцгеймерын өвчний гол шинж тэмдэг болох амилоид товрууны хуримтлал, тархины үрэвслийг бууруулжээ. Мөн хулганууд ой тогтоолтын даалгавруудыг илүү сайн гүйцэтгэж байв.
Судалгааны ахлагч Лесли Голден хэлэхдээ “Энэхүү загвар нь эрсдэлтэй байдлаас эдгэрэлтийн байдалд шилжихэд юу болдгийг бидэнд турших боломжийг олгож байна. Гайхалтай нь, генийг хожим нь идэвхжүүлэхэд ч Альцгеймерын эмгэг судлалын олон тал нэг дор сайжирсан” гэжээ.
Астроцитуудын гол үүрэг
Энэхүү судалгааны үр дүн нь АПОЕ генийн үйл ажиллагааг нарийн өөрчлөх нь өвчин үүсгэх хэд хэдэн үйл явцад нэгэн зэрэг нөлөөлж болохыг харуулсан. Түүнчлэн тархины үйл ажиллагааг зохицуулахад тусалдаг, од хэлбэртэй туслах эсүүд болох астроцитуудын ач холбогдлыг тодотгож өгсөн юм. Судлаачдын үзэж байгаагаар, эдгээр эсүүд нь АПОЕ ген болон Альцгеймерын өвчнийг үүсгэдэг биологийн механизмын хоорондох гол холбоос болж байна.
Ирээдүйн судалгааны суурь
Хэдийгээр уг судалгааг хулгана дээр хийсэн ч эрдэмтэд Альцгеймерын өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх эсвэл удаашруулах генийн эмчилгээний стратегийг судлах ирээдүйн хүний судалгаанд чухал суурь болж өгнө гэж үзэж байна.
Судалгааны хамтран зохиогч Лэнс Жонсон “АПОЕ генийн үйл ажиллагааг ойлгож, зохицуулснаар бид нэг өдөр Альцгеймерын шинж тэмдгийг эмчлэхээс илүүтэйгээр өвчний биологийг өөрчилж чадна” хэмээн онцолжээ.
Энэхүү судалгаа нь Альцгеймерын өвчний эсрэг тэмцэлд шинэ найдвар төрүүлж байна. Генийг удирдах замаар өвчний үндсэн шалтгааныг өөрчлөх боломж нь одоогийн шинж тэмдгийг дарах эмчилгээний хязгаарлагдмал байдлаас давж, илүү үр дүнтэй шийдэл олох гарцыг нээж байгаа юм. Ирээдүйд энэ судалгаа хүмүүст хэрхэн нөлөөлөхийг харах үлдлээ.
- Энэхүү судалгаа нь Nature Neuroscience сэтгүүлд 2025 оны 11-р сарын 11-нд хэвлэгдсэн.
- Судалгааны нэр: “APOE4 to APOE2 allelic switching in mice improves Alzheimer’s disease-related metabolic signatures, neuropathology and cognition”