Тархины нийтлэг шимэгч таны дархлааны эсийг халдварлуулдаг—Гэхдээ санаа зовох хэрэггүй байж болох шалтгаан
Уншихад зарцуулах хугацаа: 6 минут
Дэлхийн хүн амын гуравны нэг орчим нь тархиндаа Toxoplasma gondii хэмээх шимэгчийг тээж явдаг гэсэн судалгаа бий. Энэхүү бичил биет нь түүхий эсвэл дутуу болгосон мах, муурны ялгадсаар дамжин хүнд халдварладаг. Ихэнх эрүүл хүний хувьд энэ нь ямар ч шинж тэмдэггүй, аюулгүй өнгөрдөг. Гэвч энэ шимэгч тархинд нэгэнт нэвтэрсэн бол дархлааны систем түүнийг хэрхэн хянаж байдаг вэ?
Виржинийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны сургуулийн (UVA Health) сүүлийн үеийн судалгаа энэ асуултын хариултыг олжээ. Сонирхолтой нь, энэхүү шимэгч нь өөрийг нь устгах ёстой дархлааны эсүүдийг халдварлуулах замаар оршин тогтнодог байна. Гэсэн ч бидний бие махбод үүнийг хяналтад байлгах гайхалтай нарийн механизмтай болохыг судлаачид тогтоожээ.
Гол асуудал: Шимэгч хэрхэн дархлааны системээс нуугддаг вэ?
Тархи бол бидний биеийн хамгийн сайн хамгаалалттай эрхтэн бөгөөд цус-тархины хориг гэгддэг тусгай шүүлтүүрээр хамгаалагдсан байдаг. Энэ хориг нь ихэнх эмгэг төрүүлэгчийг тархинд нэвтрүүлэхээс сэргийлдэг. Гэвч Toxoplasma шимэгч энэ хоригийг давж, тархинд нэвтэрч чаддаг онцлогтой.
Тархинд нэвтэрснийхээ дараа энэ шимэгч нь “микрогли (microglia)” хэмээх эсүүдийг онилдог. Микрогли бол тархины өөрийн дархлааны эс бөгөөд гаднын биетийг илрүүлж, устгах үүрэгтэй. Гэтэл шимэгч хорхой яг энэ эсүүдийг халдварлуулж, дотор нь үрждэг. Энэ нь дээрэмчин цагдаагийн машинд нуугдахтай адил ухаалаг боловч аюултай стратеги юм. Ийм нөхцөлд бие махбод тархины үйл ажиллагааг гэмтээлгүйгээр халдварыг хэрхэн хянадаг вэ гэдэг нь олон жилийн турш эрдэмтдийн сонирхлыг татсан оньсого байв.
Судалгааны үр дүн: Бие махбодын ухаалаг хамгаалалтын механизм
UVA Health-ийн судлаачдын баг энэхүү нууцыг тайлжээ. Тэдний нээснээр, шимэгчээр халдварлагдсан микрогли эсүүд зүгээр суудаггүй байна. Харин ч тэд бусад дархлааны эсүүдэд “тусламж дуудах” дохио илгээдэг болохыг тогтоожээ.
Энэ үйл явц дараах байдлаар явагддаг:
- Тусламжийн дохио илгээх: Шимэгчээр халдварлагдсан микрогли эсүүд CCL2 хэмээх тусгай дохионы молекулыг ялгаруулж эхэлдэг. Энэ нь химийн хэлээр илгээж буй “SOS” дохио юм.
- Хүч нэмэгдүүлэх: Энэхүү CCL2 дохиог хүлээн авсан цусны дархлааны эсүүд болох “моноцит“-ууд (monocytes) цусны урсгалаас гарч, тархи руу нэвтэрдэг. Эдгээр нь нэмэлт хүч бөгөөд халдварын голомт руу яаралтай татагддаг.
- Халдварыг тусгаарлах: Тархинд нэвтэрсэн моноцитууд халдварлагдсан микрогли эсийн эргэн тойронд бөөгнөрч, нэг ёсны хамгаалалтын хана үүсгэдэг. Энэхүү хана нь шимэгчийг дотроо “цоожилж”, ойр орчмын бусад эрүүл тархины эсүүд рүү тархахаас сэргийлдэг байна.
“Тархины дархлааны эсүүд хэрхэн хоорондоо харилцаж, аюулыг эсэргүүцдэгийг ойлгох нь маш чухал. Микрогли эсүүд өөрсдөө халдвар авсан ч бусад эсүүдийг дуудаж, халдварыг хяналтад оруулдаг энэ механизм нь гайхалтай”
Судалгааны багийн ахлах судлаач, доктор Тажи Харрис (Tajie Harris) хэлэхдээ, гэж онцолжээ.
Энэхүү нээлт нь Toxoplasma шимэгч олон арван жилийн турш хүний тархинд ямар ч хор хөнөөлгүйгээр хэрхэн оршин тогтнож чаддагийн учрыг тайлбарлаж байна. Бие махбод шимэгчийг бүрэн устгаж чадахгүй ч түүнийг идэвхгүй, хяналттай байдалд барьж чаддаг байна. Энэ нь шимэгч ба хүний биеийн хооронд тогтсон нэг төрлийн “эвлэрэл” юм.
Энэ нээлтийн ач холбогдол юу вэ?
Энэхүү судалгааны үр дүн нь зөвхөн Toxoplasma-ийн халдварыг ойлгоход туслаад зогсохгүй, тархины үрэвсэлтэй холбоотой бусад олон өвчнийг судлахад чухал ач холбогдолтой юм.
Тухайлбал, Альцгеймер, Паркинсоны өвчин, олон склероз (multiple sclerosis) зэрэг мэдрэлийн системийн эмгэгүүдийн үед микрогли эсүүд идэвхжиж, тархины үрэвсэлд гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс микрогли эсүүд хэрхэн ажилладаг, бусад дархлааны эсүүдтэй хэрхэн харилцдаг болохыг ойлгох нь эдгээр өвчнийг эмчлэх шинэ арга замыг нээх боломжтой юм.
Дүгнэлт
Хэдийгээр таны тархинд шимэгч хорхой “амьдарч” байж магадгүй гэсэн ойлголт айдас төрүүлж болох ч бидний бие махбод үүнийг хянах гайхалтай чадвартай. Шимэгчээр халдварлагдсан тархины дархлааны эсүүд бусдадаа дохио өгч, нэмэлт хүч дуудан, халдварыг амжилттай тусгаарлаж чаддаг. Энэ нь олон сая хүнийг ямар ч шинж тэмдэггүй, эрүүл саруул амьдрах боломжийг олгодог биологийн нарийн зохицуулалт юм. Энэхүү нээлт нь ирээдүйд тархины үрэвсэлт өвчнүүдийг эмчлэх шинэ стратегийг боловсруулахад чухал хувь нэмэр оруулах нь дамжиггүй.