Илүү Хурдан Сэтгэж, Ухаалаг Ярих нь: Мэтт Абрахамсын 6 Алхамт Аргачлал

Та саяхан өөрийгөө танилцуулах, эсвэл танихгүй хүнтэй яриа өрнүүлэх шаардлагатай тулгарсан уу? Энэ бол бидний өдөр тутмын амьдралд байнга тохиолддог зүйл. Гэвч олон хүний хувьд ийм нөхцөл байдал нь эвгүй, таагүй мэдрэмж төрүүлдэг. Гэнэтийн асуултад хариулах, санал хүсэлт өгөх, хундаганы үг хэлэх зэрэг төлөвлөөгүй яриа хийх шаардлагатай үед бид хэрхэн илүү хурдан сэтгэж, ухаалгаар ярьж сурах вэ?

Стэнфордын Их Сургуулийн багш, харилцааны эксперт Мэтт Абрахамс энэ асуудлын шийдлийг олон жилийн судалгааны үр дүнд боловсруулжээ. Түүний аргачлал нь зөвхөн Стэнфордын магистрын оюутнуудад төдийгүй дэлхий даяар олон мянган хүнд гэнэтийн нөхцөл байдалд өөртөө итгэлтэй ярихад нь тусалсаар байна. Энэхүү нийтлэлээр бид түүний “Илүү Хурдан Сэтгэ, Ухаалаг Ярь” хэмээх 6 алхамт аргачлалыг дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

Бид яагаад жижиг зүйлсийг анзаардаггүй вэ?

Мэтт Абрахамс өөрийн лекц, сургалт болгоныг нэгэн сонирхолтой дасгалаар эхлүүлдэг. Тэрээр үзэгчдэд “FINISHED FILES ARE THE RESULT OF YEARS OF SCIENTIFIC STUDY COMBINED WITH THE EXPERIENCE OF YEARS” гэсэн өгүүлбэрийг уншаад, доторх “F” үсгийн тоог олохыг хүсдэг. Хэдхэн секундийн дараа ихэнх хүн гурван “F” олсон гэж хариулдаг. Зарим нь дөрөв, тавыг олдог бол цөөн хэд нь зөв хариулт болох зургааг олдог. Бидний ихэнх нь “OF” гэдэг хоёр үсэгтэй үгэнд буй “F”-г анзаардаггүй.

Энэхүү энгийн дасгал нь бидний харилцаанд хийдэг нийтлэг алдааны төгс жишээ юм. Бид яг л энэ дасгал шиг, харилцаандаа асар том өөрчлөлт авчрах жижиг боловч чухал зүйлсийг орхигдуулдаг. Энэхүү нийтлэлд бид эдгээр “жижиг зүйлс”-ийг олж харж, гэнэтийн ярианы чадвараа сайжруулахад суралцах болно.

6 Алхамт Аргачлал: Сэтгэлзүй ба Мессеж

Мэтт Абрахамсын боловсруулсан аргачлал нь нийт зургаан алхмаас бүрдэх бөгөөд үүнийг дотор нь Сэтгэлзүй (Mindset) болон Мессеж (Messaging) гэсэн хоёр үндсэн хэсэгт хуваадаг. Эхний дөрвөн алхам нь ярихаасаа өмнө өөрийгөө хэрхэн бэлдэх сэтгэлзүйн асуудлыг хөнддөг бол сүүлийн хоёр алхам нь юу, хэрхэн ярих тухай мессежтэй холбоотой юм.

Алхам 1: Сэтгэл түгшилтийг удирдах

Олон нийтийн өмнө ярихад хүмүүсийн 85% нь сандарч, сэтгэл нь түгшдэг гэсэн судалгаа байдаг. Үлдсэн 15% нь худлаа ярьж байж магадгүй гэж Мэтт хошигнодог. Сандарсан илтгэгчийг харахад танд ямар мэдрэмж төрдөг вэ? Ихэнх хүн эвгүйрхэж, өрөвдөж, заримдаа бүр өөрөө сандарч эхэлдэг. Үүнийг “дам сандрал” (secondhand anxiety) гэж нэрлэдэг. Тиймээс бид зөвхөн өөрийнхөө төлөө бус, сонсогчдоо мессеждээ төвлөрүүлэхийн тулд сэтгэл түгшилтээ удирдах хэрэгтэй.

Сэтгэл түгшилтийг удирдахын тулд шинж тэмдэг ба эх үүсвэр гэсэн хоёр зүйлийг хамтад нь авч үзэх хэрэгтэй.

• Шинж тэмдгийг удирдах: Энэ нь бидний биед физиологийн хувьд илэрч буй өөрчлөлтүүд юм. Жишээлбэл, зүрх хурдан цохилох, ам хатах, гар хөлрөх, чичрэх гэх мэт. Эдгээр нь бие махбод аюултай нөхцөл байдалд орсон мэтээр хариу үйлдэл үзүүлж буй “тулалдах эсвэл зугтах” (fight-or-flight) рефлексийн илрэл юм.

Хэрхэн шийдвэрлэх вэ?

• Гүнзгий амьсгаа авах: Йог эсвэл бясалгал хийх үеийнх шиг гэдсээрээ гүнзгий амьсгаа ав. Амьсгаагаа гаргах хугацаа нь авах хугацаанаас хоёр дахин урт байх ёстой. 2-3 удаа ийнхүү амьсгалахад зүрхний цохилт удааширч, тайвшрах болно.
• Ам хаталтыг зогсоох: Хэрэв таны ам хатдаг бол ярихаасаа өмнө бүлээн ус уух, чихэр хүлхэх, эсвэл бохь зажлаарай.
• Биеийн халууныг бууруулах: Хэрэв та нүүр улайж, хөлс тань гардаг бол гартаа хүйтэн зүйл барь. Алга бол биеийн дулааныг зохицуулагч юм. Илтгэл эхлэхийн өмнө хүйтэн усны сав барих нь үр дүнтэй.

• Эх үүсвэрийг удирдах: Энэ нь сэтгэл түгшилтийг өдөөж буй сэтгэлзүйн шалтгаанууд юм. Ихэнх тохиолдолд бид ирээдүйд тохиолдож болзошгүй сөрөг үр дүнгээс болж сандардаг. Жишээлбэл, ажлын ярилцлагад тэнцэхгүй байх, төслөө дэмжүүлж чадахгүй байх гэх мэт.

Хэрхэн шийдвэрлэх вэ?

Шийдэл нь одоо цагт төвлөрөх явдал юм. Хэрэв та яг одоогийн мөчид анхаарлаа хандуулж чадвал ирээдүйн талаар санаа зовохгүй. Одоо цагт төвлөрөх хэд хэдэн арга бий:

• Биеийн хөдөлгөөн хийх: Ярилцлагад орохынхоо өмнө байшин тойроод алхах.
• Хөгжим сонсох: Тамирчид шиг өөрийгөө бэлдэх дууны жагсаалттай болох.
• Хэл зүгшрүүлэх үг хэлэх: Энэ нь Мэттийн хамгийн дуртай арга. Хэл зүгшрүүлэх үг хэлэх үед та одоо цагт төвлөрөхөөс өөр аргагүй болдог. Мөн энэ нь ярихаасаа өмнө дуу хоолойгоо халаах сайн дасгал болдог.

Алхам 2: Дундаж байдлыг дээд зэргээр ашиглах (Maximize Mediocrity)

Бидний гэнэтийн ярианы хамгийн том дайсан бол бид өөрсдөө юм. Бид ярих зүйлийнхээ талаар хэт их шүүмжилж, үнэлж дүгнэснээр өөрсдийнхөө замд саад болдог. Тархийг компьютертэй зүйрлэе. Хэрэв та олон аппликейшн, цонх нээвэл компьютер бүхэлдээ удааширдагтай адил, бид ярьж байхдаа өөрийгөө шүүж эхлэхэд тархины сэтгэхүйн хүчин чадал (cognitive bandwidth) буурдаг.

Тиймээс Мэтт “дундаж байдлыг дээд зэргээр ашигла” гэж зөвлөдөг. Энэ нь “муу ярь” гэсэн үг биш юм. Харин “төгс байх албагүй” гэсэн зөвшөөрлийг өөртөө өгөх явдал юм. “Би хамгийн зөв хариултыг өгөх ёстой”, “Би хамгийн сонирхолтой яриа өрнүүлэх ёстой” гэж бодохын оронд “Би зүгээр л асуултад хариулъя”, “Би зүгээр л санал хүсэлтээ өгье” гэж өөртөө хэл. Энэ нь таныг дарамтаас чөлөөлж, илүү сайн ярихад тусална. Өөртөө дундаж байх зөвшөөрөл өгснөөр та агуу зүйлд хүрэх боломжийг нээдэг.

Алхам 3: Аюул бус, боломж гэж харах

Бидний ихэнх нь гэнэтийн асуулт, санал хүсэлтийг аюул, сорилт гэж хардаг. “Тэд намайг буруутгах болов уу?”, “Миний санааг үгүйсгэх болов уу?” гэх мэт бодлууд биднийг өөрийгөө хамгаалах байдалд оруулж, ярианы өнгө аясыг хатуу, хариултыг товч болгодог.

Үүний оронд эдгээр нөхцөл байдлыг “бэлэг” эсвэл “боломж” гэж харвал яах вэ? Энэ нь харилцаа холбоо тогтоох, суралцах, нийтлэг ойлголцолд хүрэх боломж юм. Энэ сэтгэлгээг төлөвшүүлэхэд туслах хэдэн арга бий:

• “Одоохондоо үгүй” (Not Yet): Стэнфордын профессор Кэрол Двекийн “Өсөлтийн сэтгэлгээ” (Growth Mindset) онолоос гаралтай санаа. Хэрэв ямар нэг зүйл таны хүссэнээр болоогүй бол энэ нь “хэзээ ч бүтэхгүй” гэсэн үг биш, харин “одоохондоо болоогүй” гэсэн үг юм. Энэ нь танд суралцах, өсөх боломж байгааг сануулдаг.
• “Тийм, тэгээд…” (Yes, and…): Энэ бол импровизацийн номер нэг дүрэм. Хэн нэгний санааг шууд үгүйсгэхийн оронд “Тийм, тэгээд бид үүн дээр нэмээд…” гэж яриаг үргэлжлүүл. Энэ нь санал зөрөлдөөнтэй үед ч нийтлэг талбарыг олоход тусалдаг.
• “Дараагийн тоглолт” (Next Play): Сагсан бөмбөгийн домогт дасгалжуулагч Майк Шишевскигийн (Coach K) нэвтрүүлсэн ойлголт. Хэрэв та талбай дээр алдаа гаргавал түүндээ харамсаж цаг алдалгүй, шууд дараагийн тоглолтдоо төвлөр. Яг үүн шиг, ярианы дунд алдаа гаргавал түүндээ гацалгүй, яриагаа үргэлжлүүл. Мэдээж, ярианы дараа тунгаан бодож, алдаанаасаа суралцах нь чухал.
• “Алдаа” биш “Алдагдсан дубль” (Missed Takes): Кино зураг авалтын үед найруулагч олон “дубль” авдаг. Нэг нь нөгөөгөөсөө муу гэсэн үг биш, зүгээр л өөр хувилбарууд юм. Тиймээс алдаа гаргахдаа “Би буруу зүйл хийчихлээ” гэхийн оронд “Энэ бол эхний дубль байлаа, дараагийн удаа өөрөөр хийж үзье” гэж бод.

Алхам 4: Гүнзгий сонсох

Ихэнх хүн сайн сонсогч байдаггүй. Бид ихэвчлэн ярианы гол санааг ойлгоод л, дараа нь юу хэлэхээ бодож, бэлдэж эхэлдэг. Гэтэл гүнзгий сонсохгүй бол маш том алдаа гаргаж болзошгүй. Жишээлбэл, уулзалтын дараа хамтрагч тань “Уулзалт ямар болсон гэж бодож байна?” гэж асуухад та шууд л түүний алдаануудыг жагсааж эхэлж магадгүй. Гэтэл тэр үед түүнд шүүмжлэл бус, дэмжлэг хэрэгтэй байсан байж болно.

Сайн сонсохын тулд дараах зөвлөгөөг дагаарай:

• Хурд, Орон зай, Хүндлэл (Pace, Space, Grace): Ярианы хурдыг сааруулж, сонсох цаг гарга. Чимээгүй, анхаарал сарниулахгүй газар сонго. Мөн зөвхөн хэлж буй үгийг нь бус, биеийн хэлэмж, өнгө аясыг нь анзаарч, өөрийн зөн совиндоо итгэ.
• Хураангуйлах ба Тодруулах асуулт асуух (Paraphrase and Clarify): Шууд хариулахын оронд түр завсарлага ав. “Хэрэв би зөв ойлгосон бол таны хэлэх гэсэн гол санаа нь…” гэх мэтээр түүний яриаг хураангуйлж хэл. Эсвэл тодруулах асуулт асуу. Энэ нь танд сонссоноо бататгах, мөн юу хэлэхээ бодох цаг олгодог.

Алхам 5: Бүтэц ашиглах

Бид гэнэтийн нөхцөлд ярихдаа ихэвчлэн эмх замбараагүй, жагсаалт маягаар ярьдаг. Гэтэл хүний тархи жагсаалт цээжлэхдээ муу, харин бүтцэд дуртай. Бүтэц бол эхлэл, өрнөл, төгсгөлтэй, логик холбоо бүхий санаануудын цогц юм. Бүтэц ашиглах нь танд болон сонсогчид аль алинд нь тустай. Сонсогч таныг хаашаа явж байгааг мэдэх тул анхаарлаа төвлөрүүлэхэд хялбар байдаг. Харин таны хувьд юу ярихаа эрэмбэлэхэд тусалдаг.

Мэттийн хамгийн их санал болгодог бүтэц бол “Юу? Яагаад? Одоо яах вэ?” (What? So What? Now What?) юм.

• Юу? (What?): Энэ бол таны гол санаа, байр суурь, санал хүсэлт.
• Яагаад? (So What?): Энэ нь таны санаа сонсогчдод яагаад чухал болохыг тайлбарлах хэсэг.
• Одоо яах вэ? (Now What?): Энэ бол дараагийн алхам. Жишээлбэл, “Би таны асуултад хариулъя”, “Дараагийн уулзалтын товоо гаргая” гэх мэт.

Жишээ: Санал хүсэлт өгөх

“Уулзалтын үеэр та хэрэгжилтийн төлөвлөгөөний талаар ярихдаа бусад хэсгээсээ илүү хурдан, дэлгэрэнгүй бус ярьсан (Юу?). Ингэж хурдан ярих нь таныг сандарсан эсвэл хангалттай бэлдээгүй мэт сэтгэгдэл төрүүлж магадгүй (Яагаад?). Дараагийн удаа хурдаа сааруулж, эдгээр хоёр жишээг нэмж оруулаарай (Одоо яах вэ?).”

Алхам 6: Төвлөрөх (Focus)

Энэ бол харилцааны “F” үсэг буюу Фокус юм. Бид гэнэтийн ярианы үед юу хэлэх гэж байгаагаа ярьж байхдаа олдог тул хэрэгцээнээсээ илүү их зүйл ярьдаг. Мэттийн ээж “Цаг хэд болж байгааг хэл, битгий цаг бүтээж өг” гэж хэлдэг байжээ. Бид ч мөн адил, гол санаагаа товч, тодорхой хүргэх хэрэгтэй. Үүний тулд:

• Зорилго тодорхойлох: Ярихаасаа өмнө өөрөөсөө гурван зүйл асуу. Би сонсогчдод юуг мэдүүлэхийг хүсэж байна вэ (Мэдээлэл)? Тэдэнд ямар мэдрэмж төрүүлэхийг хүсэж байна вэ (Сэтгэл хөдлөл)? Тэднийг юу хийлгэхийг хүсэж байна вэ (Үйлдэл)? Энэ нь танд ярих зүйлээ эрэмбэлэхэд тусална.
• Холбогдох байдал (Relevance): Сонсогчдод хамгийн чухал, хамгийн хамааралтай зүйл дээр төвлөр.

Богино танилцуулгын бүтэц (Pitch Structure):

Хэрэв танд гэнэт санаагаа танилцуулах шаардлага гарвал дараах дөрвөн өгүүлбэрийг гүйцээгээрэй:

• Хэрэв та … чаддаг болвол яах вэ? (What if you could…)
• Ингэснээр … (So that…)
• Жишээлбэл, … (For example…)
• Энэ бүгд биш ээ… (And that’s not all…)

Энэхүү бүтэц нь таны санааг маш товч, тодорхой, үр дүнтэйгээр хүргэхэд тусална.

Дүгнэлт: Давталт, Эргэцүүлэл, Санал хүсэлт

Төлөвлөгөөт болон гэнэтийн харилцааны чадвараа сайжруулах цорын ганц арга бол дадлага хийх юм. Мэтт Абрахамс үүнийг гурван үгээр тодорхойлдог: Давталт, Эргэцүүлэл, Санал хүсэлт (Repetition, Reflection, and Feedback). Та байнга дадлага хийж, юу нь болж, юу нь болохгүй байгааг эргэцүүлэн бодож, багш, хамтран ажиллагсад, зөвлөгчдөөсөө зөвлөгөө авах хэрэгтэй. Ингэснээр л бид илүү сайн болдог. Гэнэтийн нөхцөл байдалд ярих нь айдас биш, харин өөрийгөө хөгжүүлэх боломж гэдгийг санаарай.