Бид хэрхэн суралцдаг вэ? Яагаад зарим хүн бусдаас илүү хурдан, хялбар сурдаг вэ?
Эдгээр бол Британийн Колумбийн Их Сургуулийн тархи судлаач, доктор Лара Бойдын олон жилийн турш судалж буй асуултууд юм. Тархи судлал нь хүний сэтгэл зүйг ойлгох, биднийг юу бидэн шиг болгодог вэ гэдгийг тайлах хамгийн гайхалтай салбаруудын нэг билээ. Технологийн дэвшлийн ачаар бидний тархины талаарх ойлголт амьсгаа давхцам хурдацтай өөрчлөгдөж, өмнө нь үнэн гэж бодож байсан олон зүйл буруу эсвэл бүрэн гүйцэд биш байсныг олж мэдэж байна.
Тархины тухай түгээмэл буруу ойлголтууд
Бидний дунд тархины талаар хэд хэдэн буруу ойлголт түгээмэл байдаг. Тухайлбал:
- Буруу ойлголт №1: Хүүхэд нас өнгөрсний дараа хүний тархи өөрчлөгдөхөө больдог. Энэ бол огт үнэн биш юм. Үнэн хэрэгтээ, бидний тархи насан туршдаа өөрчлөгдөж байдаг.
- Буруу ойлголт №2: Хүн ямар нэгэн үйлдэл хийхдээ тархиныхаа зөвхөн тодорхой хэсгийг ашигладаг. Энэ ч мөн адил буруу. Судалгаагаар хүн юу ч бодохгүй, амарч байх үед ч тархи нь маш идэвхтэй ажилласаар байдгийг тогтоожээ.
Эдгээр нээлтүүдийг хийхэд MRI (Соронзон Резонанст Томографи) зэрэг дэвшилтэт технологиуд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэхдээ эдгээрээс хамгийн сонирхолтой бөгөөд бидний амьдралд шууд нөлөөтэй нээлт бол таныг шинэ мэдээлэл, ур чадвар сурах бүрд тархи тань өөрчлөгддөг явдал юм. Үүнийг шинжлэх ухаанд “нейропластик” (neuroplasticity) буюу мэдрэлийн уян хатан чанар гэж нэрлэдэг.
25-аас багагүй жилийн өмнө эрдэмтэд насанд хүрсэн хүний тархинд зөвхөн сөрөг өөрчлөлтүүд, тухайлбал нас ахих тусам тархины эсүүд үхжих, эсвэл харвалт зэрэг гэмтлийн улмаас л өөрчлөлт ордог гэж үздэг байв. Гэвч үүнээс хойш хийгдсэн олон тооны судалгаагаар насанд хүрсэн хүний тархинд асар их хэмжээний бүтцийн өөрчлөлт явагддагийг баталсан. Бидний хийж буй үйлдэл бүр тархийг маань өөрчилдөг бөгөөд энэ нь зөвхөн хөгшрөлттэй холбоотой биш, харин үргэлж явагдаж байдаг процесс юм.
Нейропластик гэж юу вэ? Тархи хэрхэн өөрчлөгддөг вэ?
Тэгвэл энэ гайхамшигт нейропластик гэж яг юу вэ? Таны тархи суралцах үйл явцыг дэмжихийн тулд үндсэн гурван замаар өөрчлөгддөг.
1. Химийн өөрчлөлт: Богино хугацааны санах ой
Тархины үйл ажиллагаа нь нейрон гэж нэрлэгддэг мэдрэлийн эсүүдийн хооронд химийн дохио дамжуулах замаар явагддаг. Суралцах үед тархи эдгээр эсийн хоорондох химийн дохионы концентрацийг нэмэгдүүлж чаддаг. Энэ төрлийн өөрчлөлт маш хурдан явагддаг тул богино хугацааны санах ойг дэмжих эсвэл хөдөлгөөний ур чадварыг түр зуур сайжруулахад нөлөөлдөг.
Жишээ нь, та төгөлдөр хуур дээр шинэ ая тоглож сурахыг оролдлоо гэж бодъё. Нэг удаагийн бэлтгэлийн үеэр таны тоглолт мэдэгдэхүйц сайжирч, “Би чадчихлаа” гэж бодно. Гэтэл маргааш нь эргээд тоглох гэтэл өмнөх өдрийн ахиц дэвшил алга болсон мэт санагдах үе бий. Энэ нь таны тархи богино хугацаанд химийн дохиог нэмэгдүүлсэн ч урт хугацааны санах ойг дэмжих бүтцийн өөрчлөлт хийж амжаагүйгээс болдог.
2. Бүтцийн өөрчлөлт: Урт хугацааны санах ой
Суралцах үйл явцын үр дүнд тархи мэдрэлийн эсүүдийн хоорондох холболтыг өөрчилдөг. Энэ нь тархины физик бүтэц өөрчлөгдөж байна гэсэн үг бөгөөд нэлээд хугацаа шаарддаг. Энэ төрлийн өөрчлөлт нь урт хугацааны санах ой болон хөдөлгөөний ур чадварыг удаан хугацаанд хадгалахтай холбоотой.
Богино хугацааны химийн өөрчлөлтүүд нь урт хугацааны бүтцийн өөрчлөлтийг бий болгох үндэс суурь болдог. Тогтмол давтамжтай дасгал сургуулилт хийснээр тархинд физик өөрчлөлтүүд бий болж, улмаар урт хугацааны ой санамжийг дэмждэг. Бүтцийн өөрчлөлтүүд нь тодорхой үйлдлийг дэмжих зорилгоор тархины бүсүүдийн нэгдсэн сүлжээг бий болгоход хүргэдэг. Үүний тод жишээнүүд:
- Брайль үсгээр уншдаг хүмүүс: Хараагүй хүмүүст зориулсан брайль үсгийг хурууныхаа өндгөөр уншдаг хүмүүсийн тархины мэдрэхүйн хэсэг нь энгийн хүмүүсийнхээс хамаагүй том байдаг.
- Лондонгийн таксины жолооч нар: Жолооч болохын тулд Лондон хотын бүх гудамж, замыг цээжлэх шаардлагатай байдаг. Судалгаагаар тэдний тархины орон зайн ой санамж хариуцсан хэсэг (гиппокамп) нь бусад хүмүүсийнхээс илүү том болох нь тогтоогджээ.
- Баруун, солгой гараараа бичдэг хүмүүс: Хэрэв та баруун гарт бол тархины зүүн талд байрлах хөдөлгөөн хариуцсан хэсэг тань нөгөө талаасаа илүү том байдаг.
3. Үйл ажиллагааны өөрчлөлт: Тархины сүлжээний оновчлол
Тархины тодорхой хэсгийг байнга ашиглах тусам тухайн хэсэг илүү идэвхжиж, дахин ашиглахад хялбар болдог. Тархи идэвхтэй хэсгүүдээ хэзээ, хэрхэн ашиглахаа өөрчилдөг. Суралцахын хэрээр тархины бүхэл бүтэн сүлжээний үйл ажиллагаа өөрчлөгдөж, шилждэг байна. Ингэснээр бидний ур чадвар улам боловсронгуй болж, автоматжиж эхэлдэг.
Тэгвэл суралцах яагаад тийм хэцүү байдаг вэ?
Хэрэв бидний тархи ийм гайхалтай уян хатан чанартай юм бол яагаад бид хүссэн бүхнээ амархан сурч чаддаггүй вэ? Яагаад хүүхдүүд сургууль дээрээ бүтэлгүйтдэг вэ? Яагаад нас ахих тусам бид мартамхай болдог вэ? Энэ бол доктор Лара Бойдын судалгааны гол сэдэв буюу нейропластикийн хязгаар, түүнийг хэрхэн дэмжих тухай асуудал юм.
Тэрээр ялангуяа харвалтын дараах нөхөн сэргээлтийн үйл явцыг судалдаг. Сүүлийн үед харвалтын нас баралт буурч байгаа сайн мэдээ байгаа ч энэ нь харвалтад өртөж буй хүмүүсийн тоо цөөрснөөс бус, харин бид хүнд харвалтын дараа хүний амийг аврахдаа илүү сайн болсноос үүдэлтэй. Харамсалтай нь, харвалтын дараа тархийг нөхөн сэргээх нь маш хэцүү хэвээр байгаа бөгөөд үр дүнтэй нөхөн сэргээх эмчилгээг боловсруулж чадаагүй байна. Үүний үр дүнд харвалт нь дэлхий даяар насанд хүрэгчдийн урт хугацааны хөгжлийн бэрхшээлийн тэргүүлэх шалтгаан болсоор байна.
Тархиа хөгжүүлэх гол зарчмууд
Лара Бойдын судалгаанаас бидний хүн нэг бүрд хамаатай хэд хэдэн чухал сургамжийг авах боломжтой.
1. Зан төлөв бол өөрчлөлтийн гол хөдөлгөгч хүч юм
Таны тархинд нейропластик өөрчлөлтийг бий болгодог хамгийн гол зүйл бол таны зан төлөв, үйлдэл юм. Нейропластикийг идэвхжүүлдэг “шидэт эм” гэж байхгүй. Шинэ зүйл сурахын тулд та өөрөө л хичээх ёстой. Судалгаанаас харахад дасгал сургуулилтын явцад тулгарах бэрхшээл, хичээл зүтгэл их байх тусам суралцах үйл явц илүү үр дүнтэй болж, тархины бүтцэд илүү их өөрчлөлт ордог байна.
Гэхдээ нейропластик хоёр талтай “илд” гэдгийг санах хэрэгтэй. Энэ нь эерэгээр нөлөөлж, шинэ зүйл сурах, ур чадвараа сайжруулахад тусалдаг бол сөргөөр нөлөөлж, муу зуршилд донтох, архаг өвдөлт үүсгэх, эсвэл сурсан зүйлээ мартахад хүргэдэг. Таны хийж буй бүх зүйл, тэр ч байтугай хийхгүй байгаа зүйлс тань ч тархийг тань хэлбэржүүлж байдаг.
2. “Нэг размер бүгдэд таарахгүй”
Суралцах үйл явцад бүх хүнд таардаг нэг жор гэж үгүй. “Ямар нэгэн ур чадварыг эзэмшихийн тулд 10,000 цагийн дадлага хийх хэрэгтэй” гэсэн түгээмэл ойлголт байдаг ч энэ нь хэтэрхий хялбаршуулсан ойлголт юм. Зарим хүнд үүнээс ч их цаг шаардагдаж болох бол зарим нь бага хугацаанд сурч чадна. Хүн бүрийн тархи өвөрмөц учраас бүгдэд адилхан үйлчлэх нэг арга гэж байхгүй.
Энэхүү ойлголт нь “хувь хүнд тохируулсан анагаах ухаан” болон “хувь хүнд тохируулсан сургалт”-ын үзэл баримтлалыг бий болгосон. Яг л хорт хавдрын эмчилгээг өвчтөний генетикийн онцлогт тохируулан хийдэг шиг, суралцах арга барил, нөхөн сэргээх эмчилгээг тухайн хүний тархины бүтэц, үйл ажиллагааны онцлогт тааруулах шаардлагатай. Лара Бойдын лабораторийн судалгаагаар, тархины биомаркеруудын хослол нь харвалтын дараах нөхөн сэргэлт болон нейропластик өөрчлөлтийг урьдчилан таамаглахад хамгийн сайн үр дүн үзүүлдэг болохыг харуулсан.
Таны хүссэн тархийг бүтээх нь
Энэхүү нийтлэлийг уншиж дуусахад таны тархи өглөө уншиж эхлэх үеийнхээс өөр болсон гэдэгт итгэлтэй байж болно. Хамгийн гайхалтай нь хүн бүрийн тархи өөр өөрийнхөөрөө өөрчлөгдсөн. Эдгээр ялгааг ойлгох нь мэдрэл судлалын шинжлэх ухааны ирээдүйн томоохон дэвшил байх болно.
Таны өдөр тутам хийдэг үйлдэл бүр чухал. Учир нь тэр бүхэн таны тархийг өөрчилдөг. Таны тархины өвөрмөц байдал нь таныг сурагч байхад ч, багш байхад ч нөлөөлнө. Энэ нь яагаад зарим хүүхэд уламжлалт сургалтын орчинд амжилттай суралцдаг бол зарим нь чаддаггүй, яагаад зарим хүн гадаад хэлийг амархан сурдаг атлаа нөгөө хэсэг нь ямар ч спортыг төвөггүй эзэмшдэгийг тайлбарладаг.
Тиймээс өнөөдрөөс эхлэн тархиа ухамсартайгаар хөгжүүлээрэй. Таны хийж, мэдэрч, туулж буй бүхэн тархийг тань сайнаар ч, муугаар ч өөрчилж байдгийг санаарай.
- Өөрт тохирсон суралцах арга барилаа олж нээ. Та юуг, хэрхэн хамгийн сайн сурдаг вэ?
- Тархиндаа эерэг нөлөөтэй зан үйлийг давт. Дасгал хөдөлгөөн хийх, шинэ зүйл сурах, хангалттай унтаж амрах зэрэг нь тархины эрүүл мэндэд чухал.
- Сөрөг, хортой зуршлуудаасаа сал. Энэ нь маш хэцүү байж болох ч нейропластикийн ачаар боломжтой.
- Дасгал сургуулилт бол хамгийн чухал түлхүүр. Суралцана гэдэг бол таны тархинд шаардлагатай ажлыг хийх явдал юм.
Эцсийн дүндээ та өөрийн хүссэн тархийг бүтээх чадвартай. Өнөөдрөөс эхлэн тэрхүү хүчээ ашиглаарай.